Saraçhane ve Vefa, İstanbul'un en az ziyaret edilen ama en katmanlı semtleri arasında. Bizans döneminde şehrin asıl omurgası burada atıyordu; Pantokrator gibi büyük manastırlar, Kalenderhane gibi mahalle ölçekli kiliseler, Valens'in dev su kemeri ve hemen yanı başında Osmanlı'nın yeni başkent vizyonunun ilk büyük denemesi Şehzade Camii… Hepsi yarım saatlik yürüme mesafesinde, üst üste yığılmış halde duruyor.
Rotanıza Bozdoğan (Valens) Su Kemeri'nin altında başlayın. MS 4. yüzyıl sonunda imparator Valens döneminde tamamlanan kemer, kuzey ormanlardan getirilen suyu Konstantinopolis'in merkezine taşıyordu ve Osmanlı'nın da uzun süre içme suyu altyapısının bir parçası olarak kullanıldı. Atatürk Bulvarı'nın üzerinden geçen kemerin tam altında durup hem yüksekliğine hem de taş işçiliğinin yer yer tuğlaya geçtiği erken Bizans tekniğine bakın.
Kemerin güneyinde Şehzade Camii ve Külliyesi durur. Kanuni'nin genç yaşta ölen oğlu Şehzade Mehmed için 1548'de tamamlanan yapı, Mimar Sinan'ın ilk büyük selâtin camisidir; Sinan kendisi buna 'çıraklık eserim' demiştir ama merkezi kubbe-dört yarım kubbe planının ilk olgun denemesidir. Avludaki Şehzade Türbesi'nin çini programı dönemin İznik üretimini gösteren en güzel örneklerden. Şehzade'den kuzeye, Kalenderhane Camii'ne yürüyün. 12. yüzyıl Bizans yapısı (eski Theotokos Kyriotissa Kilisesi) fetihten sonra Kalenderi tarikatına verildiği için bu adı almıştır.
Buradan biraz daha kuzeye, Zeyrek yokuşuna sapın. Zeyrek (Pantokrator) Camii, Bizans imparatoriçesi Eirene'nin 12. yüzyılın başında inşa ettirdiği Pantokrator Manastırı'nın günümüze kalan üç kiliseden oluşan kompleksidir; Ayasofya'dan sonra ayakta kalan en büyük Bizans yapısı olarak kabul edilir. Restorasyon sonrası iç mekânı görmek mümkün. Hemen yanındaki Zeyrekhane terası şehrin en güzel Süleymaniye manzarasını sunar.
Dönüş yolunda Vefa Bozacısı zorunlu durak: 1876'dan beri aynı aileden yürütülen, ahşap tezgâhları ve mermer fıçılarıyla bir 19. yüzyıl içecek dükkânını olduğu gibi koruyan mekân. Tarçın serpilmiş bir bardak boza ve yanında leblebi — yorgun bacaklara iyi gelir. Köşeyi dönünce Vefa Kilise Camii (Molla Gürani) sizi bekler: bir başka Bizans yapısı, bu kez 11.–14. yüzyıllar arası tartışmalı bir tarihleme.
Pratik notlar: Rota hafta içi sabah veya öğleden hemen sonra ideal; pazartesi günleri bazı camiler ibadet dışı saatlerde kapalı olabilir. Tüm güzergâh düz değil, Zeyrek yokuşu kısa ama dik. Vefa Bozacısı kışın çok kalabalıktır, sıra olabilir. Saraçhane metro durağı (M2 Vezneciler) en yakın toplu taşıma noktası.
